Wizytacja cerkwi w Kańczudze 12 marca 1777 r.

Dokument znajduje się w Archiwum Państwowym w Przemyślu, w ramach zespołu Archiwum Greckokatolickiego Biskupstwa w Przemyślu (sygnatura 56/142/0/25). Są to oprawione w postaci książki dokumenty z wizytacji dekanatu jarosławskiego. Jest napisany w większości po polsku, posiada wtrącenia łacińskie. Tłumaczenia zwrotów łacińskich znajdują się w nawiasach.

---

Visitatio Ecclesiae Parochialis in Civitate Kańczuga Die 12 Martii Anno Domini 1777 per me infrascriptum expedita (wizytacja kościoła parafialnego w mieście Kańczudze w dniu 12 marca 1777 roku przeze mnie niżej podpisanego).

Cerkiew Kańczudzka Sub Titulo Protectionis Beatissimae Virginis MARIAE (pod wezwaniem Opieki Najświętszej MARII Panny). Collationis et Juris patronatus Celcissimi (kolatora i prawa patronatu najznamienitszego) Hieronimi Sanguszko Principis (księcia) ?. non Constat quo anno (nie jest jasne, w którym roku) y za czyim Konsensem wymurowana z kamienia y cegły cała.

ab extra (z zewnątrz) ma dwa wirszehi (wierzchy – szczyty dachów) y trzeci na Dzwonicy z drzewa wystawieney przy sobie z przychodu na którey Dzwonów 4. dwa wielkich dwa mnieyszych z Cmyntarzem miernym parkanem drewnianym obwiedzionym na którym Cmyntarzu Rezydencja przystoyna wybudowana y szkoła expensem (wydatkiem) y kosztem z Fundacyi Cerkiewney.

ab intra (od wewnątrz). Deisis ma cały starego ale dobrego malowania w wielkim ołtarzu ołtarzyk przystoyny z Cymborium po za ołtarz suflady na apparaty y inne sprzęty Cerkiewne.

in medio Ecclesia (w środku Kościoła) na prawey stronie ołtarz z męsą zdjęcie P. JEZUSA z krzyża. na lewey stronie ołtarz Niepokalanego poczęcia N. Panny MARYI na zasuwie S. Onufrego. czwarty ołtarz z męsą na którym obraz Procesionalny⁽¹⁾Inaczej feretron. Przenośny, obustronnie namalowany obraz religijny (lub obustronna płaskorzeźba) w ozdobnych ramach lub figura świętej postaci na podstawie. z iedney strony Conceptronis Beatissimae V.M. (Poczęcie Najświętszej Marii Panny) z drugiey strony S. Mikołaja B. M. na lewey stronie konfesionał. przy filarze. Chór drewniany ozdobny okien 5 w ołów oprawnych. na kryłosach⁽²⁾Kryłosy – miejsca po obu stronach ikonostasu przeznaczone dla chórzystów i psalmistów.  ferm 5. przy drzwiach ferm 2.

in medio Ecclesia (w środku Kościoła) do siedzenia ławek 8. na lewey stronie ambona. Pulpitów chóralnych pod księgi 2. Intus (w środku) po częściach Cerkiew malowana. Posadzka drewniana dobra. Trumna requialna (pogrzebowa) z dwoma sedesami (tronami) trupie głowy wyrażaiąca.

Chorągwi 4. 1 adamaszkowa biała z obrazem Tytułu Cerkwi. 2ga żałobna rubrynowa. trzecia żałobna grodeterowa. dwie małych ?

na prawey stronie konfesionał stary z obrazem P. JEZUSA ukrzyżowanego. Drzwi jedne z południa na zawiasach żelaznych z zamkiem. Krzyż Procesjonalny 1. Boży Grub we trzy kondygnacye.

Supellex Ecclesiastica (Meble kościelne)

• Puszka pro conservatione Sanctissimi strzebna pozłacana 1.
• Kielichów srzebtnych (srebrnych) 3. Z patenami 1 suto pozłacany drugi intus (w środku) tylko. trzeci marcypanowo pozłacany. łyżeczka srzebtna 1.
• Monstrancya srzebtna marcypanowo wyzłacana koło którey winne grona. w niey sztuczek 2. szczerozłotych  w których rubinów mnieyszych 16. większych 2. Item (również) czeskich kamyków 4. na koronie kamyków różnego koloru 6.
• Puzdro na monstrancyę 1. Item (również) krzyż srzebtny maiący wagi grzywien 6.
• Trybularzów⁽³⁾Inaczej kadzielnica – utensylium liturgiczne służące do okadzania w czasie obrzędów liturgicznych – za Wikipedią. 2. 1 srzebtny. drugi mosiężny.
• Puszeczka do chorych pro deferendo viatico (do niesienia wiatyku) srzebtna 1.
• Łańcuszek srzebny z krzyżykiem szczerozłotym na którym krzyżyku diamenciki prawdziwe 3. we środku perła. y cztery rubiny. Sukienek srzebtnych 8. aniołków srzebtnych 8. Koron srzebtnych 7. Palma srzebtna 1. Krzyżyk małyi z łańcuszkiem srzebtny 1. sztuczka na rękach srzebtna. Insignia srzebtne na nayświętszey Pannie. Serce srzebtne 1 z łańcuszkiem takimże. wotów srzebtnych 2. metal srzebtny na stędze (wstędze) nizany z reliquiami Świąt srzebtny z miesiącem y stopka y promienie. koło głowy. Lampa prezmętalowa przed wielkim ołtarzem 1. Dzwąków (dzwonków) ołtarzowych 3. czwarty mosiężny. Łudka na kadzidło miedziana. Taca cynowa 1. Serduszko kryształowe 1. Korali sznurków 12. Lichtarzów cynowych Par. 5. Misa cynowa 1. Lichtarzyków mosiężnych małych Par 2. Lichtarzów wielkich drewnianych 2. Kociołek miedziany na święcenie wody 1. Krucyfixów 2. 1 z korpusem miedzianym wyzłacanym drugi drewniany. Koron cynowych 12. Perctek 16. misiurków nici 3.

Apparatus (Wyposażenie liturgiczne)

• Apparatow 8. 1. biały grodeterowy z kwiatem czerwonym y kempanką złotą cum omnibus requisitis (ze wszystkimi wymaganiami). 2. partyrowy zieleny z kwiatam czerwonemi y żółtemi z kempanką srzebtną cum requisitis. (z wymaganiami). 3. adamaszkowy⁽⁴⁾Adamaszek – tkanina żakardowa, dwustronna, najczęściej jedwabna, zwykle jednobarwna, z wzorem matowym na błyszczącym tle (lub odwrotnie), uzyskiwanym przez odpowiednie dobranie splotów tkackich, najczęściej atłasowych i skośnych – za Wikipedią. biały starij. z kwiatami srzebtnemi cum requisitis (z wymaganiami). 4. Zułty adamaskowy. 5. zielony adamaszkowy. cum requisitis. (z wymaganiami) 6. kitaykowy⁽⁵⁾Kitajka – lekka, gładka tkanina jedwabna o splocie płóciennym. kaczurowy cum requisitis (z wymaganiami). 7. czarny rubrynowy. 8. wiszniowy pułgrodeterowy.
• Firamek Para 1. zielonych parterowych.
• Zasłon zielonych harasowych 2.
• Alb: wszystkich 8. 1 bawełniana. 2. sztuczkowa. inne lanne (lniane).
• Antymisów⁽⁶⁾Antymins – jedwabna chusta z wizerunkiem sceny złożenia Chrystusa do grobu. Na rozłożonym antyminsie w czasie Boskiej Liturgii odbywa się przemienienie świętych Darów Eucharystycznych. Antymins poświęcany jest przez biskupa dla konkretnej cerkwi. Bez antyminsu w cerkwi nie można sprawować Boskiej Liturgii. Antymins zawiera wszyte święte relikwie na pamiątkę faktu, że w pierwszych wiekach chrześcijaństwa celebracja Eucharystii odbywała się wprost na grobach męczenników – za Wikipedią. 3.
• Firanek kitaykowych karmazynowych⁽⁷⁾Karmazyn – odcień ciemnej czerwieni z niewielką domieszką błękitu. Tradycyjnie określany jako kolor krwi żylnej (ciemnej) – za Wikipedią. Para 1.
• Płaszczenica⁽⁸⁾Płaszczanica – bogato zdobiona, haftowana lub malowana tkanina liturgiczna z przedstawieniem umarłego Chrystusa i osób otaczających jego ciało – za Wikipedią. hatłasowa biała 1.

Libri (Księgi)

• Ewangelia⁽⁹⁾Ewangelion – księga cerkiewna zawierająca 4 księgi Nowego Testamentu. 1 w axamit zieleny oprawna na którey z iedney strony sztuk srzebtnych 5. z drugiey strony także sztuk 5. y klauzurki odkuwane srzebtne.
• Apostoł⁽¹⁰⁾Apostoł – księga cerkiewna zawierająca Dzieje Apostolskie i Listy. 1.
• Mszałów 3.
• Tryody⁽¹¹⁾Triod – księga cerkiewna zawierające kanony zestawione z trzech pieśni, dla nabożeństw w dni związane z cyklem świąt ruchomych. duże pesna⁽¹²⁾Trid Postna – dla okresu Wielkiego Postu i przygotowania do niego (od Niedzieli Celnika i Faryzeusza do Wielkiej Soboty). y Cwitna⁽¹³⁾Triod Kwietna – dla okresu od Paschy do niedzieli Wszystkich Świętych (pierwsza niedziela po Zesłaniu Ducha Świętego)..
• Oktay⁽¹⁴⁾Oktoich – księga cerkiewna, oznacza 8 głosów (melodii), wg których uporządkowane są zmienne części wszystkich nabożeństw, powtarzane w ośmiotygodniowych cyklach. Nabożeństwa wg Oktoich odprawia się od drugiej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego do niedzieli Faryzeusza i Celnika (otwierającej okres przygotowania do Wielkiego Postu). 1.
• Trebników⁽¹⁵⁾Trebnik – inaczej Mołytosłow. Księga nabożeństw z udzielaniem Sakramentów Świętych oraz rytuałów i posług kapłańskich. 3.
• Obszetyna ksiąszka 1.
• Czesosław⁽¹⁶⁾Czasosłow – inaczej Orogolion. Księga służąca m.in. psalmiście i chórowi w czasie codziennych nabożeństw. Zawiera modlitwy i rytuał nabożeństw cyklu dobowego, psalmy w układzie tygodniowym, pieśni Wielkiego Tygodnia, Wielkanocy i Tygodnia Paschalnego, hymny niedzielone, dwunastu głównych świąt oraz ku czci Bogurodzicy i świętych. 1.
• Psałterz⁽¹⁷⁾Psałterz – zawiera 150 psalmów biblijnych, podzielonych na 20 katyzm (w czasie odczytywania wolno było siedzieć). Każda katyzma, o zróżnicowanej liczbie psalmów, złożona jest z trzech części (stacji). 1.
• druga zepsuta książeczka trojakiego nabożeństwa Iarmołog⁽¹⁸⁾Być może chodzi o Irmologion – księga zawierająca irmosy (wątki) hymnów z Oktoicha, Triodu i Minieji oraz pieśni na główne święta roku liturgicznego. pisany 1.
• Bohostorija edycyi Poczayeskiey.

Dos Eccesiastica (Uposażenie kościelne)

Pro Dote Ecclesiae et Sustentiatione Parochi (na utrzymanie Kościoła i wsparcie parafii) znayduie się Gruntu poświętnego Pułczwarty Ćwierci.

• 1mo (po pierwsze) Ćwierć iedna zaczyna się na wschód słońca od Rzeki Mleczki a ciągnie się na zachód do Granicy Sieteskiej, leży między miedzami od Południa Szymona Dziedzica, od pułnocy Szczepankowey wdowy która nazywa się Szpitalna ale teraz per Decretum MSmi Rdsmi Dni (Domini) Ordinaryi de Dat. eius (z je daty) 1743 Anno Die Mercurij 26 mensis Junij (1743 roku w środę 26-go miesiąca czerwca) VS. Valawiae (w Walawie) Latum adjudicata Rdo (reverendo) Parocho proprio (szeroko przysądzona / przyznana przewielebnemu parochowi na własność).
• 2do (po drugie) Ogród z Łączką Kapłański przed Dworem Pańskim zaczyna się od Łąki Pańskiej i ciągnie się także do Łąki Pańskiej, leży między miedzami od iedney strony Obszar Pański, z drugiey od Jakuba Cielenia.
• 3tio (po trzecie) Sianożęc za wsią Sedlecką w Łęgu między Łąkami Pańskiemi na wszystkie strony krzakami obroślona.
• 4to (po czwarte) Na potrzeby Cerkiewne Ćwierć Pola zaczyna się na wschód od Rzeki Mleczki Ciągnie się na zachód do Granicy Sieteskiej leży między miedzami od południa Jana Tarnawskiego, od pułnocy Antoniego Rabowicza.
• 5to (po piąte) Także na potrzeby Cerkiewne pułtery Ćwierci zaczyna się na wschód od Rzeki Mleczki a ciągnie się na zachód do Granicy Sieteskiej. leży między miedzami od południa Janewey Dziedziki wdowy y pułnocy Kazimirza Borcza iako świadczy Erekcya. przed tym nazywały się miedzy z iedney strony Pieńkoskiego z drugiey Jana Cieślińskiego.

Erekcya znayduje się od J.O. Xięcia Aleksandra Michała Lubomirskiego Koniuszego W.J. Koronnego de Dat. 28 Martij (marca) 1659 w Kolbuszowie. Approbowana przez J. O. Xięcia Pawła Karola Sanguszko Marszałka W.J. Xięstwa Litewskiego de Dat. 24 Feb (lutego) 1739. w Kolbuszowie. Te dokumenta per oblatam (poprzez przedłożenie) ingropowane w Walawie 28 9bris  in Anno 1754 (28 listopada roku 1754). Oryginał zaś Erekcyi iest deposito in Archivi (w depozycie w archiwum)  Kathedry Przemyskiei Pierwszy Przywiley oblatowany in Castro Premisliey  (na zamku przemyskim) 1660 Anno Sabbatho post Hedvigis pauper (roku w sobotę po święcie Jadwigi ubogiej).

Parafianae Contribuunt S?agenas et in grano Legetem (parafianie wnoszą wkład w ? i w zbożu).

1. Z Ćwierci Szymona Dziedzica kopa 1 a snopów 30
2. Z Pułćwierci Janowey Dziczki wdowy z połowy drugiey niedaią bo przedała Polakowi zaczym tylko daie teraz ? a snopów 30
3. Z Ćwierci Jana Tarnawskiego kopa należała ale teraz Polakowi przedał nic nie chce dawać
4. z Ćwierci którą teraz kupił Jakub Zaiączek Polak choć Ruska była należało się ale także teraz nic nie daie
5. Z Ćwierci Stefana Lecha z Siedleczki – Kopa 1
6. Z Ćwierci Alexandra Lecha z Siedleczki że żone Polkie ma y dzieci w Polskie po obracał nic nie chce dać
7. Z Roli Aftanasya Hetka z Niżacic – Kopa 1
8. Z Roli Matwija Wołoszyna z Niżacic – Kopa 1
9. Z Roli Pawła Piestrka z Niżacić – Kopa 1
10. Z Zagrody z Niżacic – ziarnem Pułmacek ⁽¹⁹⁾Inaczej półmacek. Staropolska jednostka miary rzeczy sypkich, wynosząca połowę macy, czyli 2 korce, tj. ok. 250 l.  1
11. Z Zagrody Hryca Horodeckiego z Niżacic należy się Pułmacek ale niechce teraz dawać.
12. Z Zagrody Piotra Wołoszyna z Niżacic ziarnem Pułmacek 1
13. Z Zagrody Wasyla Wołoszyna z Niżacic ziarnem Pułmacek 1
14. Z Zagrody Michała Tatara z Niżacic ziarnem Pułmacek 1
15. Z Zagrody Pietrych wdowy z Niżacic ziarnem Pułmacek 1
16. Z Zagrody Wasyla Hałabuda z Niżacic ziarnem Pułmacek 1
17. Z Zagrody Jędrzeja Szewerniaka Kulawego z Niżacic ziarnem Pułmacek 1
18. Z Zagrody Hnata Koniecznego ziarnem Pułmacek 1
19. Z Zagrody Alexandra Włocha z Łopuszki ziarnem Pułmacek 1
20. Z Zagrody Wasyla Kłapacza z Łopuszki ziarnem Pułmacek 1
21. Z Zagrody Jacka Łyka z Łopuszki ziarnem Pułmacek 1
22. Z Zagrody Wasyla Kuzniewicza z Łopuszki ziarnem Pułmacek 1
23. Z Zagrody Michała Skowronka z Łopuszki ziarnem Pułmacek 1
24. Z Zagrody Iwana Łyka z Łopouszki ziarnem Pułmacek 1
25. Z Zagrody Tymka Wołoszyna z Siedleczki nie chce dawać
26. Z Zagrody Kostki Pietraki z Siedleczki nie chce dawać
27. Z Zagrody Tymka Michałkiewicza z Siedleczki nie daie choć od tych wszystkich należy się, a te powinności komplanacya uczyniona iest oddana w Depozyt do archiwum Kathedry Przemyskiej S. Jana R???

Legacye (Zapisy)

• 1mo (po pierwsze) Summy Cerkiewney Kapitalney iest Lokowana na Gruntach mieyskich Kanczudzkich. na które to są karty u Bractwa roborowane w Księgach Miejskich od tey Summy Prowizyj biorą a obracaią na Cerkiew iako Regestra maią. to iest kapitału teyże W Dat. 510.
• 2ndo (po drugie) do ? maiąca iest Legacyi Zł Pol. 50 u U Jana Kramowskiego lokowane od ktorych co rok płaci Prowizyi Zł. Pol. 3 y gr. 15. Która Prowizya dysponowana na msze Święta za umarłych.
• 3tio (po trzecie) L. Łukasz Tarnawski Legował Zł. Poł. 100. od których za Prowizyę msza S. śpiewana z Parastasem⁽²⁰⁾parastas – nabożeństwo za zmarłych powinna odprawiać się
• 4to (po czwarte) Anno 1775 Legował S. P. Jędrzej Tarnawski Zł. Pol. 100 y lokowane są u ? Bazylego Kopkowicza y Łukasza Maliskiewicza Mieszczan Kańczudzkich. od których z Prowizyi Zł. Poi. 7. powinna się odprawiać msza S. y Perestas podług Testamentu a reszta na światło.

Ad praesens (obecnie) R Joannes Tarnawski praesentatus (przedstawiony) a Celsissimo (najznamienitszemu) Hieronymo Sanguszko Principe ae. Heri de D (wczoraj za dnia) 17 Julij 1773tio Anno in Szyrniki. nondum Installatus (jeszcze nie wprowadzony na stanowisko)

---

Bibliografia

1. J. Giemza „Cerkwie i ikony Łemkowszczyzny”, wydanie III, Rzeszów 2023. Z książki zaczerpnięto opisy wyposażenia cerkiewnego i ksiąg cerkiewnych.
2. Wikipedia – hasła: antymins, płaszczanica, trybularz, adamaszek, karmazyn (dostęp 06-01-2026).
3. Słowniczek https://cerkiewne.tematy.net/strona.php?s=16 – hasła: feretron, kryłosy (dostęp 06-01-2026).
4. Słownik Polszczyzny XVI w. https://spxvi.edu.pl/indeks/haslo/57607/ – hasła: kitajka (dostęp 06-01-2026).